Tekstutdrag frå
Eld og vatn:
Hesselberg eller Den gode nordmann

Som kommande vestindisk guvernør forlet Dyppel København seint i oktober 1671 i brodden for ein brokut flokk mannskap og kolonistar, der berre eit fåtal var frivillig med på ferda. Fleirtalet ombord var straffanger frå Bremerholmens skipsverft og kvinner frå det såkalla Spindehuset, der dei var plasserte på grunn av deira "uskikkelege levnad".
Toktet med "Færø" frå København til Vestindia blir ingen lystseilas verken for skjøkjene, straffangane eller for dei kommande koloniadministratorane. For å komma ut i Atlanteren legg dei, som vanleg er på denne tida, først kursen nordover. Men veret over Nordsjøen er så elendig at då "Færø" langt om lenge har komme seg nord av Skottland og skal gå ut i Nord-Atlanderen, er skuta så lekk og i det heile i så dårleg forfatning at ho må gjera vendereis og gå tilbake til Bergen for å få utbetra skadane. Og det viser seg å vera eit omfattande arbeid som tar lang tid.
Opphaldet på den bergensk beddinga kjem til å vara i heile tre månader. I løpet av denne tida ser fleire av dei tvangsutskrivne danske emigrantane sitt snitt til å rømma i land og bli borte for godt. Den kalde og regnvåte vinteren på det norske Vestlandet skræmer mindre enn utsiktene til vidare sjøreise med "Færø", og eit nytt liv i varmare land.
Då "Færø" omsider er reparert og sjøklar igjen, er skuta såleis alvorleg underbemanna. Dette problemet løyser den kommande guvernøren over St. Thomas enkelt og effektivt ved å fylla opp dei tomme plassane med norske straffanger frå fangehola på Bergenhus. Det nye mannskapet og dei nyutplukka karibiske kolonistane var såleis vestlendingar som var dømde til slaveri på festninga i Bergen. Frå heile den vestnorske landsdelen vart arme syndarar førte hit for å sona brotsverk som blasfemi, trolldom, desertering, overfall, grove tjuveri og manndrap, men også utukt og blodskam etter Moseloven. Fleirtalet av dei innsette på festninga kom likevel truleg frå Bergen by, som på denne tida både var ein nordeuropeisk storby og ein stor innflyttarby. Berre rundt 25-30 prosent av byfolket av truleg fødde i sjølve Bergen, ei like stor gruppe var innvandra frå utlandet, medan resten for det meste kom frå landsdelane omkring. Med nytt mannskap rekruttert frå dette fargerike fellesskapet prøvde "Færø" seg på Nord- Atlanteren på ny.
Den aller første nordmann som gjekk i land i Sør-Amerika var kunstnar og ideologisk flyktning frå reformasjonen. Den andre var soldat og eventyrar i Brasil. Den første gruppa av norske utvandrarar til Amerika var straffanger frå Vestlandet. Soga om den kollektive norske emigrasjonenen til Amerika startar altså med ein flokk kriminelle bergensarar, strilar, sogningar, hardingar og vossingar som ikkje reiste til Den nye verda av eigen fri vilje, men vart tvangsutskrivne, lagde i jern eller tukta av den nihala katten til å vera med på vegen mot fridommen. Og reisa starta nærmast ved eit tilfelle, eller ved eit hendeleg uhell.
Kor mange av desse tvangssende vestlendingane som til sist nådde fram til Den nye verda, er likevel usikkert. Først sju månader etter at ho forlet København - og fire månader etter avreisa frå Bergen - kunne "Færø" 26. mai 1672 ankra opp i den gode, naturlege hamna på St. Thomas. Av dei 190 personane som var ombord ved avreisa, var 77 kvinner og menn døde undervegs, blant desse ikkje mindre enn ti av dei til saman tolv utsende kompanifunksjonærane.
Av dei som meir eller mindre svekka av sjukdom og feilernæring til sist kom fram til Vestindia i live, var det så berre rundt ein fjerdedel som overlevde dei første sju månadene på St. Thomas. Og det gjekk heller ikkje stort likare med dei som seinare var med på vestindiske ekspedisjonar frå Danmark-Norge. Historiskaren Jens Vibæk har rekna ut at av dei 324 personane som i perioden 1671-75 reiste ut til Vestindia frå København, var det berre 64 som overlevde reisa og det utsette første halvåret etter at dei gjekk i land i tropeparadiset.
"Det var", seier Vibæk, "næmlig fuldud så usundt at være sømand på overrejsen som at være neger. I årene fra 1777 til 1790 havde der på de danske skibe i negerfarten været påmønstret i alt 2004 søfolk, af hvilke 691 havde sat livet til." Til samanlikning døydde gjennomsnittleg 15 prosent av slavane under overfart frå Vest-Afrika til St. Thomas og St. Croix.
Forklaringa på desse tala er enkel og logisk: Som handelsvare hadde slavane kontant direkte nytteverdi, medan straffangane som ofte utgjorde mannskapet ombord berre hadde sin bruksverdi som kunne erstattast meir og mindre kostnadsfritt med nye fangar. Dette er elementær kapitalisme. Skipperen på slaveskutene var økonomisk ansvarleg for kvar einskild slave i lasta, men ikkje for mannskapet som frakta dei.

© Bergen Off. Bibliotek