Om Kjartan Fløgstad
av Atle Kittang

Dei siste åra har det vore tilløp til eit aldri så lite ungdomsopprør mot Kjartan Fløgstad. Yngre forfattarar og kritikarar har funne ting å utsetje på den politiske haldninga i bøkene hans -- den dels nøkterne, dels nostalgiske solidariteten med ein kvervande industriarbeidarkultur som så mange av bøkene hans spring ut av, skildrar og hyller.

Å vere skyteskive for ungdommeleg kritikk er ein lagnad Fløgstad deler med sin generasjonskollega Dag Solstad. Men det er ingen tvil om at denne lagnaden er eit teikn på kvalitet. Etterkomarar, understrekar den amerikanske kritikaren Harold Bloom, vil alltid vende sin "angst for påverknad" mot dei aller største av forgjengarane. Og at Fløgstad tilhøyrer dei fremste nordiske romanforfattarane i vårt hundreår, er det ikkje lenger tvil om.
Men Kjartan Fløgstad, fødd 1944 i Sauda, den viktigaste industristaden i Ryfylke, debuterte likevel på ein heilt annan arena, nemleg som høglitterær poet. Han var tydeleg inspirert av ein klassisk modernisme med røtter hos Rimbaud og Mallarmé, og med Claes Gill som eit norsk førebilete. Men at Fløgstad også hadde lese både spansk og tysk barokkdikting var like tydeleg. Begge desse impulsane kjem til uttrykk i titlane på dei to diktsamlingane han gav ut på 1960-talet: Valfart (1968) og Seremoniar (1969). Vi aner ei form for aristokratisk eksistensialisme som også gir seg til kjenne i den første prosaboka hans, Den hemmelege jubel (1970). Med alle sine referansar og allusjonar til eksistensialistiske heltar som T.H. Lawrence, Ernst Jünger, Albert Camus og Régis Debray, fører denne boka ofte tankane til den engelske essayisten Colin Wilson som var ein kultforfattar ti år tidlegare. Men andre sider ved Den hemmelege jubel ber enda klarare bod om kva slags forfattarskap Fløgstad etterkvart skal utvikle. Alt her ser vi kor mykje han har lært av den moderne latinamerikanske litteraturen. Spelet med prosaens ulike former og genrar viser til argentinaren José Cortázar, men enda meir til den moderne argentinske litteraturens far, Jorge Luis Borges, som gjennom heile Fløgstads verk kanskje er den mest permanente av dei latinamerikanske påverknadene.

Frå nå av er Kjartan Fløgstad prosaist først og sist. Det betyr ikkje at han definitivt vender poesien ryggen. I 1973 gjendikta han Dikt i utval av Pablo Neruda, og publiserte dessutan Litteraturen i revolusjonen. Dikt frå Cuba. Seinare har han gitt ut spreidde gjendiktingar bl.a. av den britiske poeten Tony Harrison og av arabisk samtidspoesi. Og rundt omkring i romanane hans finn ein lause dikt innfletta, enkle og formmessig konvensjonelle, ofte med tydeleg slektskap til visetradisjonane. I 1993 samla Fløgstand heile sin poetiske produksjon i Dikt og spelmannsmusikk 1968-1993. Da hadde han alt fleire år tidlegare kvittert for sine impulsar frå Claes Gill med å skrive biografien Portrett av eit magisk liv. Poeten Claes Gill (1988). Som tittelen antyder, er det slett ikkje teatermannen og den konservative kulturpersonlegdomen frå etterkrigstida som interesserer Fløgstad, men vagabonden og poeten med oppvekst i eit vestlandsk industriarbeidarmiljø (Odda), som hadde sine læreår til sjøs, og som gjekk på loffen i Latinamerika og andre framande kontinent.
Ei liknande fordobling av miljø og lagnadsmønster (Vestlandet og det eksotiske utland, bufast liv og vagabonderi) skulle kome til å prege Fløgstads prosa gjennom store delar av 1970-talet. Dei første prøvene på hans spesielle form for dirty realism finn vi alt i Den hemmelege jubel: små presise skisser frå sjømannens og industriarbeidarens kvardag, som brått vrenger seg inn i B-filmens bilete og stilmønster. Vi aner i bakgrunnen Fløgstads eigen heimby Sauda, ein av desse vestnorske industristadene som er slike typiske emblem på det moderne Norge. Men vi aner også hovudlinjene i det som etterkvart skal forme seg til eit av dei mest ambisiøse romanprosjekta i norsk etterkrigslitteratur. Den fine prosasamlinga Fangliner (1972) og romanen Rasmus (1974) representerer begge eit førebuande stadium av forarbeid og stiløvingar. Men med Dalen Portland (1977) faldar romanforfattaren Fløgstad seg ut for alvor. Det kom nok overraskande for mange at denne romanen skulle vinne den prestisjetunge Nordisk Råds Litteraturpris i 1978. Men eit kresent nordisk publikum fekk nå syn for at romanar kunne skrivast på heilt nye måtar -- også i Norge.

Kjartan Fløgstad har gitt ut 6 store romanar etter Dalen Portland. (I tillegg kjem to kriminalromanar som han skreiv midt på 1970-talet under pseudonymet K. Villun.) I alle desse romanane finn vi i ulike doseringar drivkreftene i Fløgstads kunst: burlesk fantasi, realistisk presisjon, sosiologisk klarsyn, og ein kritisk vilje som oftast hentar sine grep frå den satiriske tradisjonen. Saman gjer dei romanane hans til mektige forsøk på å tolke i skrift og fiksjon dominerande prosessar i det ytre og indre livet som har prega Norge i det 20. hundreåret. Frå éin synsvinkel er Fløgstad opptatt av å skildre dei økonomiske og sosiale overgangane frå eit jordbrukssamfunn til eit indistrisamfunn, og frå eit industrisamfunn til eit postindustrielt samfunn. Han diktar opp ein lite vestlandstad som han kallar Lovra, og som har mykje til felles med både Sauda og Odda. I dette mikrouniverset lar han dei grunnleggande prosessane utkrystallisere seg, aller tydelegast i Dalen Portland og i den meisterlege Fyr og flamme (1980). Dette skjer med ein presisjon, ein stilsans og eit blikk for historiske dynamikkar som syner at han kunne ha vore vår fremste realist, om det var det som var poenget hans. Men Fløgstad er ein teoretisk og filosofisk velskolert forfattar. Han veit at "realismen" er ein skrivemåte blant andre skrivemåtar, inga "sanning" om mennesket og samfunnet, men snarare ein reduksjon og ei forenkling. Ei romanform som skal kartlegge det moderne mennesket i all sin historiske kompleksitet må difor vere "urein". Den må blande ulike skrivemåtar, fjerne skillet mellom "høgt" og "lågt", det kroppslege og det åndelege, gi rom til livets burleske sider og -- ikkje minst: dra konsekvensane av at litteraturens særeigne potensial for erkjenning kviler på fantasiens kraft.
Ved sida av den såkalla "magiske realismen" i latinamerikansk romankunst, er det først og fremst frå den russiske filosofen og romanteoretikaren Mikhail Bakhtin at Fløgstad hentar sine avgjerande impulsar i den perioden da hans store romanprosjekt tar form. Og hos Bakhtin er det særleg teoriane om "karnevalisering" og analysane av François Rabelais' romankunst som har sett merke. Fløgstads samfunns- og kulturkritikk er som regel ein kritikk "nedanfrå": Den er solidarisk med haldningar og fantasimønster i ein populærkultur som den også hentar sine eigne bilete og stilmodellar frå. Samstundes skaper romanane sine eigne mytografiske mønster -- figurar, situasjonar og hendingar som rett som det er går Rabelais sine burleske fiksjonar ein høg gang.

I Fyr og flamme spelar Fløgstad på alle sine register i skildringa av utviklinga (og avviklinga) av det industrielle Norge. Romanen er bygt opp kring den proletariske helten Hans Hertingen, som vi også møter i seinare Fløgstad-romanar. Hertingen er langt meir ein myte enn ein realistisk skildra industriarbeidar. Men det er nettopp desse mytiske dimensjonane (dels med direkte etterlikningar av motiv hos Rabelais) som gjer han til ein av dei mest uforgløymelege figurane i norsk romankunst. Samstundes framstiller Hertingen den proletariske kulturens undergang og død slik det kjem så beiskt til uttrykk i scenen mot slutten, der den gamle proletaren ligg for døden, innsurra i den moderne medisinske teknologiens virvar av slangar og kablar. Fyr og flamme er nok både nostalgisk (i forhold til industrisamfunnets glansdagar) og satirisk (i sin bitre kritikk av menneskas latterlege sprell i eit postindustrielt samfunn). Men romanen har i seg sjølv eit driv og eit overskot som dementerer både nostalgien og desillusjonen. "I kraft av sin egen vitalitet peker romanen ut av det dødvannet den framstiller" -- slik lyder Øystein Rottems råkande karakteristikk av ein av dei verkeleg store romanane i nordisk etterkrigslitteratur.
Etterkvart som dei marknadsliberalistiske samfunnskreftene blir meir og meir dominerande, både internasjonalt og her heime, kan det sjå ut til at den vitaliteten som pregar Fløgstads skrift i ein roman som Fyr og flamme, gradvis vik plass for svartsyn og desperasjon. Dette er spesielt tydeleg i Fimbul (1994), ein roman som skildrar og utforskar den type politisk desperasjon som fører til den terroristiske handling. Mange har meint at dette er ein av Fløgstads svakaste romanar. Det er slett ikkje sikkert at den karakteristikken held stand. Men det er udiskutabelt at Fløgstad i denne romanen har gitt avkall på litt av det språklege og fantasimessige overskotet som pregar nokre av dei andre store verka i forfattarskapen. Fimbul er Fløgstads store "vinterroman", og i så måte kanskje hans mest konsekvente.

Ved sida av Fyr og flamme er det først og fremst Det 7. klima (1986) og Kron og mynt (1998) som ruver hos Fløgstad, både i omfang og i kvalitet. Det 7. klima er dels ein samtids-satire over typiske trekk ved det postindustrielle samfunnet og dei "virtuelle realitetane" som dette samfunnet produserer, dels ein metaromanesk refleksjon over kunstens vilkår. Og alt i alt er den Fløgstads "vanskelegaste" (men også mest eggande) roman. Da den kom ut, gav den støyten til diskusjonar om i kva grad Fløgstad var blitt "postmodernist". I dag ser vi klarare at romanen nyttar postmoderne grep til å kritisere typiske trekk ved det postmoderne samfunnet. I Kron og mynt derimot fører refleksjonane over kunstens vilkår både diktar og lesar tilbake til den barokken som var så viktig for Fløgstad i den første fasen av forfattarskapen. Romanen inneheld bl.a.dei mest fantastiske tolkingane av barokk kyrkjekunst som nokonsinne er skrivne. Samstundes er samtidssatiren enda eit hakk kvassare enn i tidlegare romanar. Denne gongen går den først og fremst ut over den moderne broiler-aktige politikartypen som dominerer i vår "verkelege verden" nå ved hundreårets slutt. Og som i alle andre Fløgstad-romanar vrimlar det av fantastiske figurar og burleske historier. For denne romanen og for heile sin forfattarskap fekk Kjartan Fløgstad den store Gyldendal-prisen i 1999.
Kjartan Fløgstad er også ein intelligent, kunnskapsrik og velskrivande essayist som i sakprosaen sin reflekterer teoretisk over tema og kultursituasjonar han har gitt fiksjonens form i romanane. I alt fem essaysamlingar har han gitt ut, frå Loven vest for Pecos (1981) til Antipoder (1996) og Dei ytterste ting (1998). Dei har alle saman spela ei viktig rolle i den norske kulturkritikken. Sine vedvarande interesser for kombinasjonen Latinamerika, emigrasjonen og eksilet syner han nok ein gong i den seinaste boka si -- ei dokumentarisk framstilling av lagnader til nordmenn som utvandra til Argentina. Eld og vatn er tittelen som Fløgstad har gitt denne boka frå 1999, og den er skriven i solidaritet med dei som trudde at eit betre liv let seg finne på den andre sida av det store havet. Det er desillusjonerte historier Fløgstad formidlar, men han har fyllt dei med den varmen og sympatien som så ofte grip oss i denne eineståande forfattarskapen.

Atle Kittang 20.12.99,
Professor, dr. philos. ved Institut for lingvistikk og litteraturvitenskap ved Universitetet i Bergen.
Professor II i allmen litteratur ved NTNU i Trondheim.
Medlem av: Det norske videnskapsakademi. Vetenskapssocietetet i Lund